آرکتایپ (کهن الگو) چیست؟ آشنایی با انواع آن 8


شاید یکی از ابتدایی ترین و مهم ترین کارهایی که لازم است هر انسانی در زندگی انجام دهد، شناخت خود است. آدمی که خود را بشناسد، انتخاب های درست تر، روابط بهتر و سالم تر، موفقیت و پیشرفت ها و اعتمادبه نفس بیشتری خواهد داشت.

شخصیت شناسی با مطالعه بر روی شباهت های انسان به ارائه مدل های کلی و مشخصی برای شخصیت افراد، می پردازد. و به ما کمک می کند تا به شناخت خود نزدیک تر شویم. در عین اینکه با شناخت شخصیت های گوناگون، می توانیم با خلقیات اطرافیان مان هم آشنا شویم و بهترین نحوه تعامل را بیابیم.

در روانشناسی، نظریه های مختلفی برای شخصیت شناسی مطرح شده که هرکدام دسته بندی های مختلف خود را برای شخصیت انسان ارائه می دهند. در این میان، شخصیت شناسی آرکتایپی یکی از جذاب  ترین و کاربردی ترین نظریات در این حوزه می باشد.

در این مطلب و پست های آتی همراه ما باشید تا هم با موضوع آرکتایپ و هم انواع مردانه و زنانه و خصوصیات آنها آشنا شوید.

 

ریشه کلمه آرکتایپ (Archetype)

آرکتایپ یا آرکی تایپ در حقیقت برگرفته از واژه یونانی آرکه تیپوس است. در واژگان یونانی به معنی الگو یا مدلی است که چیزی را از روی آن می سازند.

پیشوند Arch به معنای ریشه دار بودن، اصیل بودن، قدیمی بودن و مواردی از این دست به کار می رود. چنانکه Archetype به معنای باستان شناسی نیز به کار برده می شود.

در صورتیکه Type (همان تیپ یا تایپ که در فارسی هم وارد شده است) را به عنوان الگو، مدل، قالب و مفاهیمی شبیه به آن در نظر بگیریم به همان معادلی خواهیم رسید که در فارسی برای اصطلاح آرکتایپ به کار می بریم، یعنی: کهن الگو.

زئوس

تعریف آرکتایپ (Archetype) یا کهن الگو

آرکتایپ در علوم و هنرهای مختلف، از جمله روانشناسی، جامعه شناسی، نمایشنامه نویسی، داستان نویسی و تحلیل اسطوره ها به کار می رود. طبیعتاً تعریف آرکتایپ در هر یک از این حوزه ها می تواند متفاوت باشد و مصداق ها و مثال های آرکتایپ در یک حوزه، الزاماً با حوزۀ دیگر یکسان نیست.

در حوزه روانشناسی، آرکتایپ یا کهن الگو عبارت است؛ تصاویر، الگوها و مدل هایی که از ناخودآگاه جمعی بیرون می آیند و در رؤیاها، اساطیر و افسانه ها ظاهر می شوند و در همه انسان ها طیفی از آن وجود و مشابهت دارد.

 

نظریه شخصیت شناسی آرکتایپی چیست؟ چه کسانی و بر چه اساسی آنرا ارائه داده اند؟

پرفسور کارل گوستاو یونگ، روانپزشک و فیلسوف بزرگ سوئیسی که در کنار زیگموند فروید از پایه گذاران دانشِ نوین روانکاوی قلمداد  می شود. از او به عنوان پدر روانشناسی نوین یاد می کنند. وی مطالعات خود را بیشتر معطوف به بخش ناخودآگاه ذهن کرده بود که آنرا در دو حالت کلی «ناخودآگاه فردی» و «ناخودآگاه جمعی» تعریف  می کند. یونگ، ناخودآگاه جمعی را میراثی از دوره های نخستین زندگی بشر که در حافظه تاریخی انسان ها ثبت شده است و همه مردم در آن سهیم هستند، معرفی  می کند.

یونگ پس از پرداختن به ناخودآگاه جمعی، نظریه آرکتایپ ها را به منظور روشن کردن اجزای شخصیت انسان ارائه می دهد. به عقیده او، آرکتایپ، افکار غریزی و مادرزادی و تمایل به رفتارهایی است که انسان ها بر طبق الگوهای از پیش تعیین شده انجام می دهند. به عبارتی دیگر، آرکتایپ تصاویر و رسوباتی است که بر اثر تجربه های مکرر پدران باستانی به ناخودآگاه بشر راه یافته است.

یونگ به تکراری و عمومی بودن شخصیت ها و رویدادهای زندگی در انسان ها پی برد. او به این نتیجه رسید که افسانه های تاریخی که در فرهنگ های مختلف وجود دارند با روش های نمادین، تجربیات درونی مردم را به نسل های بعد انتقال  می دهند. و این داستان ها که به کرات در هنر و ادبیات نقاط مختلف جهان مطرح شده اند، ساختار زندگی ما را شکل  می دهند. در تمامی این داستان ها تعداد محدودی الگوهای اصلی وجود دارند.

یونگ و برخی از شاگردانش همچون خانم شینوا بولن، تیپ های شخصیتی مردانه و زنانه بر اساس اسطوره های یونانی و داستان زندگی آن ایزدان و ایزدبانوان تحلیل و تعریف می کنند. بر همین اساس نامگذاری ها صورت گرفته و به دلیل شکل داستانی روایت آنها به سرعت به ادبیات عمومی راه یافته است.

آرکتایپ های مردانه و زنانه

در اینجا به معرفی کوتاه و گذرایی از این آرکتایپ ها  می پردازیم:

 

آرکتایپ های مردانه:

۱. زئوس (ZEUS): خدای خدایان، مظهر قدرت، جاه طلبی، پیشرفت، رقابت، کنترل کننده، ریسک پذیر و اهل عمل. (برای آشنایی بیشتر با آرکتایپ زئوس می‌توانید مطلب مربوط به آن را در وبلاگ پزشک خوب بخوانید.)

۲. آپولو (APOLLO): خدای خورشید، قانونگذار و قانونمند، منظم، برنامه ریز، هدفمند و اهل پیشرفت قدم به قدم، محافظه کار، برادر (معمولاَ در رابطه با دخترها نقش برادر را میگیرد)، بچه مثبت

۳. آرس (ARES): خدای جنگ، ورزشکار، پر انرژی و پر تحرک، اهل عمل (البته اغلب عمل بی درنگ و بدون فکر و غیرمنطقی)، متعصب و غیرتی، با معرفت و با مرام

۴. پوزیدون (POSEIDON): خدای دریاها و خدای عواطف و احساسات و غرایز، اهل عواطف و عمیق شدن در احساسات، عشق و هیجانات تند و شدید و خشم و کینه شدید

۵. هرمس (HERMES):  خدای سخنوری و مذاکره، دارای قدرت جذب بالا، تنوع طلب، شوخ طبع و خوش سر و زبان، خوش سفر، دارای نوجوان ابدی، فراری از مسئولیت و محدودیت

۶. هادس (HADES): خدای جهان زیرین و خدای دنیای ارواح و مردگان، فرمانروای ناخودآگاه، درون گرا و معناگرا، مردان شهودی و عمیق و کمی عجیب غریب در رفتار، بدون عواطف و احساسات و دور از اجتماع، منزوی ولی پیچیده

۷. هفائستوس (HEPHAESTUS): خدای آتش و فلزکاری، زحمتکش و اهل کار، مردانی درونگرا و گوشه گیر اما پر از خلاقیت و هنرمند، وفادار، اعتماد به نفس پایین

۸. دیونوسوس (DIONYSUS): خدای مستی و شراب. خدای لذت و شادی، جوانترین خدای المپ، اهل خلسه (چه مدل عرفانی و چه مدل اعتیاد به مواد)، آواره و سرگردان، همیشه عاشق، بدون چارچوب، روح لطیف و درک کننده زنان و زیبایی ها

 

آرکتایپ های زنانه:

۱. آتنا (ATHENA): خدابانوی عقل و مهارت و تمدن و پیشرفت، دختر تحصیل کرده و عاقل پدر، منطقی و عقل گرا، علاقه مند به شغل و تحصیل و مدرک، اهل پیشرفت و رقابت، هدفمند، کمال گرا، محافظه کار، نماینده تفکر منطقی زنانه، مدیر

۲. آرتمیس (ARTEMIS): خدابانوی شکار، جنگاور، آسیب ناپذیر، مستقل، حفظ هویت فردی، عشق به طبیعت بکر، طرفدار حقوق زنان، خواهر (در رابطه با جنس مخالف خواهر آنها  می شود نه همسر)

۳. آفرودیت (APHRODITE): خدابانوی عشق و زیبایی و هنر،  خلاق و عاشق پیشه، طبیعت دوست، مرکز توجه، دوستدار زیبایی، دختری اهل زیبایی که با کمترین امکانات بیشترین زیبایی را  می آفریند، در لحظه زندگی  می کند.

۴. هستیا (HESTIA): خدابانوی معابد، زن دانا، ساکت و آرام، اهل دعا و معنویت و مدیتیشن، شهودی و درونگرای عمیق، ساده پوش و ساده زیست، انرژی گرفتن از خود، خاله و عمه دوشیزه

۵. هرا (HERA): خدابانوی ازدواج، زنان همسر الگو که همسر مهمتر از همه و مرکز زندگی ست، وفادار به همسر و عاشق شوهر کردن، زن زندگی، ملکه، شیک پوش، حسود و کینه توز، کنترل کننده همسر

۶. دیمیتر (DEMETER): خدابانوی مادر و غلات، زنان مادر الگو که همه را مراقبت میکنند و سرویس میدهد، مادرانی خستگی ناپذیر و تسلیم ناپذیر، فداکار، حمایت بی دریغ، مهربان و صمیمی، عاشق بچه ها، عاشق مهمان و مهمانی دادن، توانمند

۷. پرسفون (PERSEPHONE): خدابانوی دوشیزه، ملکه جهان زیرین، مظهر دوشیزگی، نماد دخترانگی، معصوم، انعطاف پذیر، پذیرا و نقش پذیر و منعطف، تقلید کننده و دنباله رو، نماد اضطراب جدایی از زندگی قبلی به یک زندگی جدید، دختر ساده لوح، بی خیال و بی مسؤولیت و سر به هوا، دارای امید، سطح بالای خودآگاهی، اهل این شاخه به آن شاخه پریدن

زئوس

نکات و کارکردهای شخصیت شناسی آرکتایپی

یکی از مهم ترین نکات در بحث شخصیت شناسی آرکتایپی این است که هر فرد مجموعه ای از آرکتایپ ها (الگوهای مختلف شخصیتی) است و اگر به طور مثال می گوییم: «این فرد زئوس است!»، مقصود این است که شخصیت غالب آن فرد را آرکتایپ زئوس دربرمیگیرد ولی بدین معنا نیست که تایپ های دیگر و ویژگی هایشان در درون او وجود ندارند.

این نکته جالب توجه است که با توجه به محیط و شرایط زندگی و … ممکن است برخی از آرکتایپ ها به شکل غالب و برخی به شکل سرکوب در فرد بروز پیدا کرده باشند. 

با شناخت و تمرین های لازم و کنترل، میتوان آرکتایپ ها را به تعادل رساند (سرکوب ها را تقویت کرد و غالب ها را به نقطه تعادل نزدیک کرد). و در نهایت به تعادل در تمامی جنبه های زندگی دست یافت که بهترین حالت و وضعیت برای هر فرد قرار گرفتن در وضعیت تعادل و بهره جستن از تمامی آرکتایپ ها و ویژگی شان در شرایط مختلف زندگی ست.

نکته دیگر آنکه این پانزده تایپ و انرژی روانی در همه آدم ها در جریان است اما تیپ های مردانه بیشتر در مردان و تیپ های زنانه بیشتر در زنان بروز می یابند. با این وجود، شناخت کلیه آرکتایپ ها برای همه افراد مفید است. چراکه هر زن/مردی در زندگی اش یک مرد/زن مهم هست که شناخت رازهای او به رابطه شان کمک  می کند.

 

شناخت آرکتایپ ها به ما کمک می کند تا:

الف) خودمان و استعدادهای نهفته یا نقطه ضعف هایمان را بهتر بشناسیم و مدیریت کنیم و در شرایط مختلف زندگی به آرکتایپ لازم فراخوان دهیم و از آن بعد شخصیتمان بیشتر کمک بگیریم.

ب) رفتارهای اطرافیان مان را بهتر درک و تحلیل کنیم و رفتار صحیح تری در مقابل آنها نشان دهیم. از تفاوت رفتارها، آزرده خاطر و برآشفته نشویم و به جای برخوردهای تند و مقابله با آنچه نمی شناسیم و از ما دور است، با فهم و درک بیشتر به تعامل با افراد بپردازیم.

در این خصوص تست هایی وجود دارند که در کنار مطالعه دقیق روی آرکتایپ ها به شناخت بهتر ما کمک می کنند.

 

تهیه و تنظیم: فائزه شیری


‎پیام بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

8 ‎افکار در “آرکتایپ (کهن الگو) چیست؟ آشنایی با انواع آن