دژاوو چیست؟ نظریه‌های مختلف درباره دژاوو

توسط نغمه عثمانپور
این مقاله توسط نغمه عثمانپور ترجمه شده است.

حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد از افراد در زندگی دژاوو (Déjà vu) را تجربه می کنند. این اتفاق معمولا در زمان نوجوانی تا ۲۰ سالگی رخ می‌دهد. ورودی‌های مختلف حسی، بویایی، شنوایی، بینایی و چشایی به طور معمول پردازش می‌شوند و به عنوان یک رویداد باهم ترکیب می‌شوند. اگر یکی از این محرک‌‎ها ناهماهنگ ثبت بشوند، بعدا اطلاعات به دست آمده می‌‎تواند توسط مغز به عنوان اتفاقی متفاوت علامت‎‌گذاری بشود. که این مسئله می‌‎تواند همان دژاوو باشد. در این مقاله به بررسی این نظریه می‎‌پردازیم.

فهرست مطالب
  •  

    دژاوو چیست؟

    دژاوو (آشناپنداری) یک واژه فرانسوی است و به معنای تجربه احساس یادآوری عجیبی از خاطراتی است که آن را قبلا تجربه کرده‌اید. ولی آن را به خاطر نمی‌‎آورید. گاهی اوقات شما به یک مکان جدید می‌‌روید، جایی که می‌‎دانید قبلا به آنجا نرفته‌‌اید. اما ناگهان یک خاطره متمایز در همان مکان و یا انجام یکسری فعالیت‎‌ها برای شما تکراری به نظر می‎‌رسد. یا شاید برای اولین بار به یک شهر جدید سفر می‌‎کنید. به طور کاملا ناگهانی احساس می‌‎کنید که قبلا در آن خیابان از شهر جدید قدم زده‌‎اید. ممکن است کمی گیج شوید و از آنچه که در حال رخ دادن است متعجب شوید. به خصوص اگر برای اولین بار دژاوو را تجربه کرده باشید.

    این مسئله اصلا جای نگرانی ندارد و امری طبیعی است. البته دژاوو برای افرادی که صرع لوب گیجگاهی دارند می‌‎تواند باعث تشنج در آن‌‎ها شود، و در افرادی که حتی هیچگونه مشکل سلامتی ندارد این اتفاق می‌‎تواند رخ دهد.

    در حقیقت، هیچ شواهد قطعی درباره میزان شایع بودن این مسئله وجود ندارد. اما می‌‎توان گفت که بین ۶۰ تا ۸۰ درصد از افراد در طول زندگی دژاوو را تجربه می‌‎کنند.

     

    علت دژاوو چیست؟

    دژاوو (آشناپنداری) مسئله پیچیده‌‎ای است و محققان درباره این مسئله اطلاعات کافی را تاکنون به دست نیاورده‌‎اند. البته دلیل این امر این است که دژاوو کاملا بدون هشدار و در افرادی که مشکلات سلامتی ندارند رخ می‌‎دهد. علاوه بر این، دژاوو فقط برای چند ثانیه طول می‌‎کشد و به سرعت تمام می‌‎شود. این اتفاق ممکن است آنقدر سریع رخ دهد که اگر اطلاعاتی درباره این قضیه نداشته باشید اصلا ندانید که چه اتفاقی افتاده است. ممکن است کمی احساس عجیب داشته باشید اما به سرعت آن را فراموش کنید.

     

    دژاوو3

     

    محققان چندین دلیل مختلف را برای دژاوو مطرح می‌‎کنند، اما اکثر آن‎‌ها این اتفاق نظر را دارند که دژاوو احتمالا به نوعی به حافظه مربوط است. در اینجا به بررسی چند دلیل که توسط محققان پذیرفته شده اشاره می‌‎کنیم:

     

    استنباط تقسیم شده | Split perception

    نظریه استنباط مستقیم می‎‌گوید که دژاوو زمانی اتفاق می‌‎افتد که چیزی را در دو زمان متفاوت ببینید. اولین باری که چیزی را می‎‌بینید ممکن است چندان به آن توجه نکنید و فقط چشمتان به آن بیفتد. مغز شما شروع می‌‎کند به تشکیل حافظه از آنچه که می‌‎بینید (حتی با اطلاعات محدود از یک نگاه کوتاه و ناقص)

    اگر اولین نگاه شما به چیزی توجه شما را به طور کامل جذب نکند (مثلا نگاه به یک منظره)، ممکن است باور کنید که برای اولین بار است که آن منظره را می‎‌بینید. اما مغز شما تصور قبلی را به یاد می‎آورد‎، مغز شما حتی اگر آگاهی کاملی از آنچه مشاهده کرده‎اید نداشته باشد، تصور و خاطره قبلی را به یاد می‌‎آورد. در این حالت می‌‎شود گفت که شما دژاوو را تجربه کرده‌‎اید.

    به عبارت دیگر، از آنجاییکه شما اولین بار به آن واقعه توجه کامل خود را نشان نداده‌‎اید،  احساس می‌‎کنید که یک واقعه متفاوت برای شما رخ داده است. اما این فقط یک ادراک مستمر از همان واقعه است.

     

    سوء عملکرد مدار مغز

    نظریه دیگر نشان می‌‎دهد که دژاوو زمانی رخ می‌‎دهد که مغز شما دچار “نقض” شود. به عبارت بهتر، شما یک نقض عملکرد الکتریکی مختصر را تجربه می‌‎کنید. شبیه به آنچه که در تشنج در بیماران مبتلا به صرع اتفاق می‎‌افتد.

    به عبارت دیگر، این امر می‎‌تواند به عنوان نوعی اشتباه اتفاق بیفتد که بخشی از مغز شما که رویدادهای کنونی را ردیابی می‎‌کند و بخشی از مغز شما که خاطرات را به یاد می‎‌آورد، هردو باهم فعال باشند. مغز شما آنچه را که در حال حاضر اتفاق می‌‎افتد به دروغ به عنوان یک خاطره یا اتفاقی که قبلاً اتفاق افتاده درک می‌‎کند. این نوع اختلال عملکرد مغزی به طور کلی باعث نگرانی نمی‌‎شود مگر اینکه به طور منظم اتفاق بیفتد.

    برخی از متخصصان معتقدند نوع دیگری از سوء عملکرد مغز ممکن است باعث دژاوو شود.

    وقتی مغز شما اطلاعات را تحلیل می‎‌کند، به طور کلی مسیر خاصی را از ذخیره سازی حافظه کوتاه مدت تا ذخیره سازی حافظه بلند مدت دنبال می‌‎کند. این تئوری نشان می‌‎دهد که گاهی اوقات، حافظه‎‌های کوتاه مدت می‌‎توانند از یک میانبر برای ذخیره سازی حافظه طولانی مدت استفاده کنند. این امر می‌‎تواند باعث شود که شما فکر کنید که انگار دارید یک حافظه قدیمی را بازیابی می‌‎کنید، نه اتفاقی که در ثانیه آخر افتاده است.

    نظریه دیگری توضیح پردازش تاخیر را ارائه می‎‌دهد. شما چیزی را مشاهده می‌‎کنید، اما اطلاعاتی که از طریق حواس خود می‌‎گیرید از طریق دو مسیر جداگانه به مغز شما منتقل می‎‌شود. یکی از این مسیرها کمی سریع‌‎تر از مسیر دیگر اطلاعات را به مغز شما می‌‌رساند. این تاخیر ممکن است بسیار ناچیز باشد، اما با این وجود مغز شما را به خواندن این رویداد واحد به عنوان دو تجربه متفاوت سوق می‌‎دهد.

     

    یادآوری حافظه

    بسیاری از کارشناسان معتقدند دژاوو به روش پردازش و یادآوری خاطرات مربوط می‎‌شود. تحقیق انجام شده توسط آن کلیاری، محقق دژاوو، رواشناس و استاد دانشگاه در دانشگاه ایالت کلرادو، به ایجاد حمایت از این نظریه کمک کرده است. او از طریق تحقیقات خود شواهدی یافته است که نشان می‌‎دهد دژاوو می‎‌تواند در پاسخ به رویدادی رخ دهد که شبیه چیزی است که شما آن را تجربه کرده‌‎اید اما آن را به یاد ندارید. اتفاقی که شاید در کودکی برای شما رخ داده است و یا شما به دلایل دیگر نمی‌‎توانید آن را به خاطر بیاورید. حتی اگر آن را به خاطر نیاورید، مغز شما می‎‌تواند وضعیت مشابه آن را تشخیص دهد.

     

    دژاوو2

     

    این فرایند حافظه ناآشکار منجر به احساس آشنایی تا حدی عجیب می‌‌‎شود. اگر می‌‎توانستید حافظه مشابه را به یاد بیاورید، می‌‎توانستید این دو را بهم پیوند دهید و احتمالاً دژاوو را تجربه نمی‌‎کردید.

    طبق گفته او، این اتفاق می‌‎تواند به طور معمول در هنگام دیدن یک ساختمان یا یک چشم‌‎انداز طبیعی که مشابه آن را قبلا تجربه کرده‌‎اید ولی آن را به یاد نمی‌‎آورید رخ ‎دهد.

     

    نظریه‌‎های دیگر درباره دژاوو

    مجموعه توضیحات دیگری نیز برای دژاوو مطرح شده است. برخی بر این باورند که دژاوو به نوعی یک تجربه روانی مربوط می‌‎شود. مانند یادآوری چیزی که در زندگی قبلی و یا در رویا تجربه کرده‎اید. اما هیچ شواهد و مدرکی برای پذیرفتن این ایده‌‎ها وجود ندارد.

     

    چه زمان باید نگران بود؟

    دژاوو اغلب دلیل مرتبط با مشکلات سلامتی جدی ندارد. اما می‌‎تواند درست قبل و یا در حین تشنج در مبتلایان به صرع اتفاق بیفتد. بسیاری از افرادی که تشنج را تجربه می‌‎کنند، خیلی سریع می‎‌فهمند که چه اتفاقی در حال رخ دادن است. اما تشنج کانونی، اگرچه که شایع است، اما همیشه بلافاصله به عنوان تشنج قابل تشخیص نیست. تشنج کانونی تنها در یک قسمت از مغز شروع می‌‎شود. اما امکان گسترش آن وجود دارد. این حملات بسیار کوتاه مدت هستند و می‌‎توانند حدود چند ثانیه و یا ۱ تا ۲ دقیقه طول بکشند. شما هوشیاری خود را از دست نخواهید داد و ممکن است از محیط پیرامون خود آگاهی کامل داشته باشید. اما ممکن است نتوانید عکس العمل نشان دهید یا پاسخ مناسب دهید، بنابراین ممکن است افراد دیگر تصور کنند که شما از حالت عقلانی خارج شده‎اید و یا به جایی خیره شده‎اید.

    دژاوو معمولاً قبل از تشنج کانونی اتفاق می‎‌افتد. همچنین ممکن است علائم دیگری نیز داشته باشد. این علائم عبارت‎اند از:

    • انقباض یا از دست دادن کنترل عضلات
    • اختلالات حسی یا توهم، از جمله چشایی، بویایی، شنیداری یا دیدن چیزهایی که در آنجا نیستند.
    • حرکات تکراری غیر ارادی، مانند پلک زدن
    • طغیان احساساتی که نمی‌‎توانید آن‎ را توضیح دهید.

     

    اگر هر یک از این علائم را تجربه کرده‌اید، یا به طور مرتب دژاوو (بیش از یک بار در ماه) تجربه می‎‌کنید‎، به طور کلی بهتر است برای رد کردن علل زمینه‌‎ای‎، به یک پزشک مراجعه کنید.

    دژاوو می‎تواند یکی از علائم زوال عقل باشد. برخی از افراد مبتلا به زوال عقل حتی ممکن است در پاسخ به تجربیات مکرر دژاوو خاطرات کاذب ایجاد کنند. زوال عقل مسئله بسیاری جدی است پس بهتر است در مورد علائم حتما با یک پزشک صحبت کنید.

    مطلب بیشتر: آشنایی با بیماری صرع و مشکلات روحی که ریشه در این بیماری دارد.

     

    سخن آخر

    دژاوو احساسی عجیب را توصیف می‌کند که شما قبلاً چیزی را تجربه کرده‌‎اید،حتی وقتی می‌‎دانید که هرگز چنین چیزی را تجربه نکرده‌‎اید. کارشناسان به طور کلی باور دارند که این پدیده احتمالاً به نوعی با حافظه مرتبط است. بنابراین، اگر دژاوو را تجربه کرده باشید، ممکن است قبلاً اتفاق مشابهی را تجربه کرده باشید. شما فقط نمی‌‎توانید آن را به خاطر آورید.

    اگر این اتفاق هر چند وقت یک بار رخ دهد،احتمالاً نیازی به نگرانی در مورد آن نیست (حتی اگر کمی عجیب به نظر برسد). اما این پدیده در هنگامی که احساس خستگی یا استرس زیادی داشته باشید بیشتر اتفاق می‌‎افتد.

    اگر تا حدی برای شما یک تجربه منظم شده است و علائم مربوط به تشنج را ندارید، برداشتن گام‎‌هایی برای از بین بردن استرس و استراحت بیشتر می‌‏‎تواند به کاهش آن کمک کند.


    منبع: 

    Healthline

     

    دیگر مقالات پیشنهادی پزشک خوب