اختلال روان تنی (سایکوسوماتیک) چیست؟ بهترین روش های درمانی کدامند؟

توسط میترا سیفان
این مقاله توسط میترا سیفان ترجمه شده است.

آیا برای شما هم پیش آمده که دلیل مشکلات جسمانی خود را حتی بعد از مراجعه به پزشکان مختلف متوجه نشوید؟
آیا پزشکان مختلفی شما را ویزیت کرده اند اما بهبودی حاصل نشده است؟
ممکن است قبول این موضوع برای شما مشکل باشد، اما بسیاری از دردهای مزمن و بیماری های پزشکی، منشأ کاملا روانی دارند.
بسیاری از علائم بدنی مانند ترش کردن معده، کمر دردهای مزمن، مشکلات پوستی و یا سردردهای میگرنی شما ممکن است منشأ روانی داشته باشند.

در این مقاله روانشناس پزشک خوب، دکتر پردیس میرمعینی شما را با اختلال روان تنی (سایکوسوماتیک) و روش درمان آن آشنا می‌کند. 

اختلال روان تنی

اختلال روان تنی (سایکوسوماتیک) چیست؟

اختلال روان تنی به بیماری ها و دردهای جسمی اشاره دارد که در واقع ریشه و منشا روانی دارند.

«پیر بریکه» پزشک فرانسوی در سال ۱۸۹۵ متوجه شد که عده ­ای از بیمارانی که به او مراجعه می‌کنند فهرست بی پایانی از شکایت­ های جسمانی دارند که علت پزشکی مشخصی ندارند.

با وجود یافته های منفی بریکه از لحاظ  وجود مشکلات فیزیولوژیک، این بیماران کمی بعد با همان شکایت ­ها یا شکایت های کمی متفاوت برمی‌گشتند.

بنابراین وی سندرمی را شناسایی کرد که طی آن بیماران با علائم پزشکی دست و پنجه نرم می‌کردند که علت بدنی نداشتند.

سال­ها به این اختلال “سندرم بریکه” می‌گفتند اما حالا این سندرم با نام اختلال نشانه بدنی (Somatic Symptom Disorder) شناخته می‌شود.

soma به معنای بدن است. منظور از علائم بدنی؛ علائمی هست که در بدن تجربه می‌شود، مثل احساسات جسمی، حرکات یا تجربیات درونی.

برخی از نمونه های نشانه بدنی شامل درد، حالت تهوع، سرگیجه و یا حتی بیهوش شدن می‌باشد.

جسمانی کردن، یک تجربه طبیعی انسان است. اما گاهی اوقات این علائم بدن باعث ایجاد مشکلاتی در زندگی روزمره می‌شوند.

افراد مبتلا به این اختلال همیشه احساس ضعف و ناخوشی می‌کنند و از ورزش و نرمش پرهیز می‌کنند چون بر این باور هستند که حال آنها بدتر خواهد شد.

آنها افکار، احساسات یا رفتارهای افراطی مرتبط با نشانه­ های بدنی یا نگرانی­ هایی درباره سلامت دارند.

این نگرانی­ ها می‌تواند درباره ظاهر یا کارکرد بدن باشد که به صورت بیمارگونه در فرد دیده می‌شود.

اختلال نشانه جسمانی تقریباً نادر است اما در بیمارانی که برای درمان درد مزمن به مراکز پزشکی مراجعه می‌کنند، شیوع بالایی دارد.

حتی ممکن است که فرد، مشکل فیزیولوژیک قابل شناسایی از منظر پزشکی داشته باشد اما شکایت­ های بیمار بسیار بیشتر از علایمی است که معمولاً با این بیماری مرتبط هستند و پزشکان به واسطه آنها بیماری را تشخیص گذاری می‌کنند.

یعنی در واقع می‌توان اینگونه بیان نمود که ممکن است بیمار واقعاً درد بکشد و به دنبال تسکین درد باشد و بیماری قابل تشخیصی هم وجود داشته باشد اما از نظر متخصص بالینی مقدار و ماهیت درد با این اختلال قابل توجیه نیست.

در بعضی مواقع ممکن است علائم بیماری مدت­ ها بعد از برطرف شدن یک آسیب فیزیکی همچنان توسط بیمار گزارش شوند. در اختلال تبدیلی به طور مثال فرد از عوارض فیزیولوژیک متعدد و گوناگون شکایت دارد و ممکن است به پزشکان مختلفی مراجعه کند و یا حتی داروهای مختلف یا حتی مواد مصرف کند.

انواع اختلال های روان تنی

  1.  جسمانی سازی
  2. هیپوکندریاسیس (اضطراب بیماری)
  3. اختلال تبدیلی

مشخصه اختلال روان تنی، تمرکز بر یک یا چند نشانه بدنی است همراه با اضطراب و ناراحتی بارز در مورد نشانه ها که تناسبی با ماهیت یاشدت نشانه بدنی ندارد.

نمونه بسیار رایج اختلال روان تنی، درد شدید است که عوامل روانی در تداوم و یا تشدید آنها نقش دارد بدون اینکه دلیل بدنی و فیزیکی مشخصی داشته باشد.

این اختلال می‌­تواند بر زندگی و روابط بین فردی فرد مبتلا سایه اندازد.

در اختلال اضطراب بیماری (هیپوکندریاسیس) که نوعی از اختلال نشانه های بدنی است، فرد معتقد است دچار یک بیماری جدی است و در مورد آن مضطرب می‌­شود حتی اگر در آن زمان، نشانه بدنی قابل توجهی نداشته باشد.

در نوع دیگر اختلال، به نام اختلال تبدیلی، یک نوع ناکارامدی بدنی، مثل فلج شدن دیده می‌شود که علت مشخصی هم ندارد.

علت اختلالات نشانه بدنی نامعلوم است اما ظاهراً با اختلالات اضطرابی رابطه نزدیکی دارند.

افسردگی اغلب همراه علائم جسمی متعدد است كه نزديكترین تشخيص افتراقی دراين بیماران اختلال جسمانی سازی و اختلال درد می‌باشد.

مطالعه بیشتر: علائم جسمی افسردگی | ۷ علامت که ثابت می‌کنند افسردگی فقط بیماری روانی نیست!

پژوهش ها نشان می‌دهد که شیوع این اختلال با افسردگی و اضطراب رابطه مستقیم دارد.

بیماران مبتلا به افسردگی اساسی حتی زمانی که تحت درمان برای بیماری طبی هستند شکایت­ های زیادی درباره علائم بدنی دارند.

نشانه جسمانی و اختلالات مرتبط، ریشه های تاریخی دارند و به زمان فروید و روانکاوی قدیم باز می‌گردد.

در آن زمان سعی می­‌شده موارد غیر عادی به این فرض حل شوند که نشانه ­ها انعکاس دهنده تعارض ­های درونی افراد است.

البته آنها نتوانستند مبنای فیزیولوژیک برای نشانه ها پیدا کنند اما متوجه شده بودند که نشانه ­ها بعد از اینکه فرد هیپنوتیزم می‌­شود و یا تحت درمان روان­کاوی قرار می­گیرد ناپدید می‌­شوند و خب همین تقویت کننده این نظریه بود که مبنای علائم جسمانی روان­شناختی است.

درمان اختلال روان تنی

در حال حاضر نشانه های اضطراب و تحریف­ های شناختی در افکار درمانجویان مبنای ایجاد این اختلال شناخته شده و خب درمان هم بر همین مبنا صورت می‌گیرد.

درمان این اختلالات در طیف وسیعی از فنون اطمینان بخشی و حمایت اجتماعی تا مداخلاتی با هدف کاهش استرس و حذف نفع ثانویه رفتار گسترده است.

متناسب با رویکرد درمانگر روش­ های متنوعی برای درمان اتخاذ می‌شود:

انواع مختلفی از رواندرمانی برای اختلال روان تنی

  • یک درمانگر روانپویشی با تبعیت از توصیف کلی هیستری توسط فروید سعی خواهد کرد تعارض ­های زیربنایی که با نشانه ­های فرد مرتبط هستند را پیدا کند و آنها را به سطح هوشیاری فرد بیاورد.

درمانجو با واسطه این فرآیند بینش و خودآگاهی کسب کند و این توانایی را پیدا کند که هیجان های خود را مستقیماً بیان کنند به جای اینکه با جلوه ­های جسمانی آنها را ابراز دارند.

  • درمانگری که رویکرد شناختی-رفتاری دارد سعی می‌کند به درمانجو کمک کند افکاری را که با نشانه ­های جسمانی ارتباط دارد تشخیص بدهد و آنها را تغییر دهد. زیرا در این رویکرد باور بر این است که افراد احساسات معمولی خود را فاجعه آمیز می‌پندارند.

بنابراین به نشانه های جسمانی بیش از حد حساس می­شوند و همین باعث می‌­شود که خیال کنند واقعا بیمار هستند؛ پس درمانگر در این رویکرد کمک می‌کند که درمانجو واکنش ­های بدنی خود را به صورت واقع بینانه تری ارزیابی کند.

 

درمانگران هیپنوتراپیست از درمانجو می‌خواهند مثلا پای خود را که اظهار می‌­دارند دچار فلج شده حرکت دهند و بعدها با تلقین پس هیپنوتیزمی کمک می‌کند درمانجو این توانایی را به درست آورد که این حرکت را بعد از خروج از وضعیت هیپنوتیزم، حفظ کند.

از آنجایی که علائم این اختلال شباهت های زیادی با سایر مشکلات و بیماری های پزشکی دارد، مراجعه به متخصص مربوطه و پیگیری مراحل تشخیص صحیح و درمان مناسب از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

زیرا در غیر این صورت ممکن است درمان های اشتباه و بی فایده انتخاب و صورت گیرند که کمک کننده نخواهند بود.

مطالعه بیشتر: اثرات استرس و اضطراب بر روی بدن

نویسنده: دکتر پردیس میرمعینی

پرسش و پاسخ

پزشک خوب، نظرتان را درباره این مقاله بگویید یا سوالاتتان را بپرسید، متخصصان ما در اولین فرصت به سوالات شما پاسخ می‌دهند.

مریم آبان ۹, ۱۴۰۰ - ۱۰:۲۲ ق٫ظ

من شش ساله که خشکی بدن و مفاصل دارم و درد شدید در ناحیه پشت و کتف دارم دیگه نمیتونم برم سر کار هیچی دردم و بهتر نمیکنه چیکار کنم

پاسخ
سارا شهریور ۱, ۱۴۰۰ - ۲:۲۹ ق٫ظ

سلام
من ٣٢ سالمه و نزديك به سه سال هست كه ( يك سال طول كشيد كه دكترها در ايران و فرانسه بالاخره مريضى من رو تشخيص بدن CRPS (در ناحيه دست)و به پيشنهاد دكتر مغز و اعصابم خونه زندگيم رو ول كردم تا به كمك خانواده بتونم حالم رو بهتر كنم كه چند روز پيش بعد يك عالمه قرص و ورزش و حتى بعد ١٢ سال گياه خوارى گوشت هم استفاده كردم كه بهتر شم ولى دكتر بهم گفت كه من مشكل سایکوسوماتیک دارم نه CRPS (Complex regional pain syndrome
گيج شدم و شك!
چطور ميتونم بدون اطلاع تمامى علائم اين بيمارى (كه تو هيچ ازمايشى نميشه تشخيص داد) را داشته باشم ؟
الان حال روحى خوبى ندارم و شك شدم و نميدونم بايد چيكار كنم!
خواهش ميكنم بگين بايد چيكار كنم.

پاسخ
زهره اسفند ۲۲, ۱۳۹۹ - ۹:۲۳ ب٫ظ

سلام.من ۱۵ سال سن دارم.و ۶ماه هست درد قفسه سینه دارم بطور شوکی و البته استرسی هم هستم.از لحاظ قلب و معده مشکل خاصی نبوده و به روانپزشک مراجعه کردم آسنترا ۵۰ نصف دادن.البته بابت این استرس ها هم قرص پرانول۲۰ روزی دو مرتبه زیر نظر پزشک میخورم.ولیکن هنوز هیییچ نتیجه ای نگرفتم.شما میفرمائید چکار کنم؟

پاسخ
الهام دی ۸, ۱۳۹۹ - ۶:۰۳ ق٫ظ

سلام خسته نباشید .من چندین ساله دچار معده درد و دردهای گوارشی و درد کتف و یوقتایی هم سرددرد و گوش درد و همینطور کمر درد هستم ،ولی دردی که بیشتر از همه برای من آزار دهنده هست درد معده مخصوصن در طول شب هست که الان سه چهار ماه بیشتر هست که لصورت یکسره اغلب درد دارم ،آزمایشات همه سالم هستن ،آخرین دکتری که مراجعه کردم مشکل سایکو و ای بی اس رو برای من تشخیص دادن و یکیری دارو برا من تجویز کردن الان یکی دو هفته میشه که داروهارو مصرف میکنم ولی چندان خوب نشدم تلبته داروها بیشتر برای تقویت اعصاب معده و سیستم ایمنی بدنم هست ،واقعن چطور میتونم خوب بشم خوردن هر شب فاموتیدین که باعث کم شدن درد معده میشه برای طولانی مدت برام مضره؟ چون حدس میزنم اینطور دردام کم کم فراموش بشه

پاسخ
ARSHIA آذر ۲۶, ۱۳۹۹ - ۲:۱۶ ب٫ظ

سلام من دردهای سایکوسوماتیک دارم به روان پزشک مراجعه کردم به من فلوکستین و بوسپیراک داد که بعد از ۱۰ روز حالت بیقرلری و تهوع پیدا کردم به روان پزشک دیگری مراجعه کردم به من لگزوپرام ۱۰ داد که از هفته ای نصف شروع کرده و هر هفته نصف اضافه کنم روز ۱۴ مصرف با مصرف ۱ قرص ، شبها در خواب می پریدم و یک حالت اضطراب بهم دست می داد . من باید چکار کنم چه دارویی استفاده کنم ؟ آیا این دردها بالاخره خوب می شوند ؟

پاسخ
میترا سیفان آذر ۲۹, ۱۳۹۹ - ۷:۵۳ ب٫ظ

سلام، برای درمان دردهای سایکوسوماتیک بهتر است به روانشناس مراجعه کنید و روش رواندرمانی رو امتحان کنید.
لیست متخصصان روانشناس:
https://pezeshkekhoob.com/psychologists/106p-individual-consultant

پاسخ
سحر آذر ۱۷, ۱۳۹۹ - ۱:۲۴ ق٫ظ

سلام من حدود ۶ ساله که دچار درد در ناحیه باسن و رانها هستم به پزشکان زیادی از جمله متخصص ستون فقرات ارتوپد و متخصص طب فیزیکی و درد مراجعه کردم که نظر همگی این بوده که از لحاظ جسمی در سلامت هستم و نتایج ام آر آی اسکن و تست عصب عضله و آزمایشات چیزی رو نشون نمیده‌. درد من تا سالهای قبل به صورت دوره ای بود و زمانهایی که زیاد مینشستم اما از ابتدای امسال به صورت مداوم هست. البته زمانهایی که میشینم بیشتر میشه. اگر استراحت کنم بهترم اما نه صد درصد. این بیماری روان تنی محسوب میشه؟

پاسخ
میترا سیفان آذر ۱۷, ۱۳۹۹ - ۹:۳۱ ب٫ظ

سلام. اصولا در دردهای روان‌تنی، تمام معاینات پزشکی سالم هستند. احتمال اینکه مشکل شما هم از نوع دردهای روان‌تنی باشه، زیاد هست. اما بازهم برای اظهارنظر قطعی، بهتر هست که یک ارزیابی جامع توسط متخصص روانشناس صورت بگیره.

پاسخ
مهدی آذر ۱۲, ۱۳۹۹ - ۱۰:۵۰ ب٫ظ

بسیارعالی دکترسیفان حساسیت پوستی دارم یعنی موقعی ک خیلی گرمم میشه یاتحرکم بالامیره بدنم سوزن سوزن میشه ومیخاره بعدبه من تشخیص سایکوسومات دادن روان پزشکم که برای اظطراب مراجعه کرده بودم ایاسوزن سوزن شدن وخارش بدن هم میشه گفت برای سایکوسومات؟

پاسخ
میترا سیفان آذر ۱۵, ۱۳۹۹ - ۲:۳۸ ب٫ظ

سلام. بله علائم سایکوسوماتبک ممکن هست به انواع مختلف خودشون رو نشون بدهند. بهتر هست همزمان با مصرف دارو، تحت نظر متخصص روانشناس هم باشید.

پاسخ
بی نشان آبان ۲۱, ۱۳۹۹ - ۵:۴۱ ب٫ظ

سلام. من دوستی دارم که سایکو دارع. من چجوری میتونم کمکش کنم. در ضمن اینکه حاظر نیست به دکتر مراجعه کنه.

پاسخ
میترا سیفان آبان ۲۲, ۱۳۹۹ - ۱۲:۳۱ ب٫ظ

سلام
منظورتون از سایکو داره چی هست؟

پاسخ
فائزه آبان ۱۵, ۱۳۹۹ - ۷:۴۰ ب٫ظ

عااالی بود اینمقاله- من خود حتی دچار دردگلو‌درد گوش درد ترقوه و‌دردهای کتف و‌استخ‌انی که برای من غیرقابل باور بود، شده بودم، البته بعده یک‌مهاجرت‌یکساله به خارج از کشور که با اضطراب و‌پریشانی و‌پشیمانی همراه بود و بعداز سه ماه دردهای غیرقابل باور که گفتم به ایران برگشته و حتی پزشکان تا ام ار ای ، رادیولوژی، ازمایشات خون کامل، انجام دادند ، اما هیچ مشکلی نشان نداد، بعده استفاده از قرصهای ارامبخش، الان کمی بهترم- دکتر ارتوپدم که از ردرد بدن و‌ترقوه و گردن به ایشان مراجعه کردم، بمن توصیه مردند که راجع به دردهای سایکوسنوتیک‌مطالعه کنم، که الان با مطالعه اینمقاله فکر میکنم به ارامش بیشتری رسیدم- هیچگاه باثر نمیکردم روزی به حدی از اظطراب برسم که دردهای شدیپ استخوانی و غیراستخ
انی بکشم- مثلا اصلا باورم‌نمیشد گوش درد و‌گلودردم هم جزء اینها باشد!!!! بعده بارها متخصص گوش و‌حلق رفتن و‌انواع متخصصها فهمیدمدکه سالمم و‌فقط روح روانم به اینحد از درماندگی مرا کشامده- ممنون از خانوم دکتر عزیز

پاسخ
میترا سیفان آبان ۲۴, ۱۳۹۹ - ۱۰:۵۹ ب٫ظ

سلام، خیلی ممنونم که تجربیاتتون را به اشتراک گذاشتید و خیلی خوشحالم که ریشه اصلی مشکل رو پیدا کردید. و همچنین درود بر تشخیص عالی دکتر ارتوپدتون.

پاسخ

دیگر مقالات پیشنهادی پزشک خوب